พระอภัยมณี

ผู้แต่ง สุนทรภู่

ทำนองการแต่ง แต่งเป็นกลอนสุภาพ

วัตถุประสงค์ในการแต่ง แต่งเพื่อขายนำเงินมาเลี้ยงชีพ ภายหลังแต่งเพื่อถวายพระองค์เจ้าลักขณานุคุณและกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ

สาระสำคัญ พระอภัยมณีและศรีสุวรรณ พระโอรสของท้าวสุทัศน์และนางปทุมเกสร ผู้ครองกรุงรัตนา ทั้งสองสำเร็จวิชาจากอาจารย์มาคนละอย่าง พระอภัยมณีนั้นสำเร็จวิชาเป่าปี่ ส่วนพระอนุชาคือศรีสุวรรณสำเร็จวิชากระบี่กระบอง พระบิดาไม่พอพระทัยจึงขับไล่ทั้งสองออกจากเมือง ทั้งสองได้ไปพบพราหมณ์ทั้งสามคือ โมรา สานน และวิเชียร พระอภัยมณีได้แสดงวิชาเป่าปี่ให้ทั้งหมดดู จึงพากันหลับใหล นางผีเสื้อสมุทรได้ยินเสียงปี่ก็มาตามเสียงเพราะหลงเสียงปี่ พบพระอภัยมณีเกิดความรัก จึงอุ้มพระอภัยมณีไปอาศัยอยู่ในถ้ำกับตน ศรีสุวรรณไม่พบพี่ชายจึงเที่ยวตามหา ไปถึงเมืองรมจักรซึ่งกำลังเกิดสงคราม ศรีสุวรรณได้เข้าร่วมรบจนชนะ ท้าวทศวงศ์เจ้าเมืองรมจักรจึงยกเกษราพระธิดาให้เป็นรางวัล

       พระอภัยมณีอยู่กับนางผีเสื้อสมุทรนานถึง ๘ ปีจนมีโอรสอยู่ ๑ คนชื่อสินสมุทร ต่อมาทนไม่ไหวจึงหาทางหนีไปกับสินสมุทรและนางเงือกไปที่เกาะแก้วพิสดาร ซึ่งมีฤาษีผู้มีฤทธิ์อยู่ นางผีเสื้อสมุทรมิอาจทำอะไรได้ ยังมีเมืองหนึ่งชื่อเมืองผลึก มีเจ้าเมืองชื่อท้าวสิลราช มเหสีชื่อนางมณฑา ธิดาชื่อนางสุวรรณมาลี ซึ่งเป็นคู่หมั้นของอุศเรนโอรสเจ้ากรุงลงกา พวกเขาไปเที่ยวทะเลกัน เกิดพายุใหญ่พัดหลงไปที่เกาะแก้วพิสดาร สุวรรณมาลีเกิดชอบพอกับพระอภัยมณี ต่อมาทั้งหมดได้ตั้งใจกลับพร้อมท้าวสิลราช โดยฝากนางเงือกไว้กับฤาษีเพราะตั้งครรภ์ แต่ขณะเรือออกจากเกาะ นางผีเสื้อสมุทรได้จ้องอยู่แล้ว จึงตามเข้ามา ปรากฏว่าไม่สามารถหนีทันได้ เรือแตก ท้าวสิลราชจมน้ำตาย สินสมุทรอุ้มนางสุวรรณมาลีว่ายน้ำไป ได้ขึ้นเรือแล้วฆ่าโจรสลัดในเรือเนื่องจากเล้าโลมนางสุวรรณมาลี แล้วได้พบกับศรีสุวรรณในภายหลัง ส่วนพระอภัยมณีขึ้นไปที่เกาะแห่งหนึ่ง แต่นางผีเสื้อสมุทรยังตามไปอีก พระอภัยมณีเกรงว่าเห็นทีจะไม่รอดแน่แล้วจึงเอาปี่ออกเป่าประหัตประหารชีวิตของนางผีเสื้อสมุทรเสีย อุศเรนได้ออกตามหาพระอภัยมณี ทราบเรื่องราวแล้วจึงชวนกันออกตามหาสุวรรณมาลี พบว่าอยู่กับสินสมุทร แต่สินสมุทรไม่ยอมคืนนางสุวรรณมาลีให้เพราะรักนางเหมือนแม่ จึงต่อสู้กัน อุศเรนพ่ายกลับไปกรุงลงกาแล้วยกทัพมาตีเมืองผลึกอีก แต่ก็ยังปราชัยจนถึงตายเพราะความแค้น นางละเวงยกทัพมาแก้แค้นให้อุศเรน รบกันอยู่นานนมจนฤาษีที่เกาะแก้วพิสดารมาขอร้องให้เลิกรบกัน สุดท้ายพระอภัยมณี นางสุวรรณมาลี และนางละเวงได้ออกผนวช

ตัวอย่างในพระอภัยมณ

อุศเรนพูดกับพระอภัยมณี

"เราก็ชายหมายมาดว่าชาติเชื้อ ถึงปะเสือก็จะสู้ดูสักหน"

พระอภัยมณีพูดกับพราหมณ์ทั้งสาม

"พระฟังความพราหมณ์น้อยสนองถาม จึงเล่าความจะแจ้งแถลงไข

อันดนตรีมีคุณทุกอย่างไป ย่อมใช้ได้ดังจินดาค่าบูรินทร์"

พระอภัยมณีพูดกับนางละเวง

"ถึงม้วยดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร ไม่สิ้นสุดความรักสมัครสมาน

แม้เกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา"

คุณค่าและประโยชน์

๑. ด้านอักษรศาสตร์ ยอดเยี่ยมและโดดเด่นด้วยสำนวนโวหาร สัมผัสไพเราะ เป็นที่จดจำ ทั้งติดหูและตราตรึงในใจผู้อ่าน อุปมาได้ลึกซึ้งคมคาย

๒. ด้านวิชาการ เรื่องนี้ได้รวบรวมเอาความรู้ต่างๆ มาไว้อย่างหลากหลาย ผสมกับจินตนาการอันกว้างไกลของสุนทรภู่ ทำให้เป็นวรรณคดีอมตะ

๓. ด้านศาสนา ให้เห็นถึงกิเลสตัณหาของคน และการพยายามเดินเข้าหาธรรมะเพื่อหลีกให้พ้นจากกิเลส